جيمز مك گيل در هشتم ژانويه 1811 ميلادي يعني دو سال پيش از مرگش وصيت كرد كه زميني به مساحت چهل و شش هكتار با خانه هاي اطراف آن از دارائي او واقع در شهر مونترال اختصاص به مؤسسه اي يابد كه در آن با فعاليت هاي آموزشي و پژوهشي در پيشرفت علوم و فنوني كه آن جامعه نوخانه را ترقي بخشد گام برداشته شود اين مؤسسه كه با تكامل تدريجي خود بعدها به دانشگاه مك گيل معروف گشت يكي از چند دانشگاه مهم امريكاي شمالي به شمار مي رود.

بخش تحصيلات تكميلي اين دانشگاه كه اختصاص به دوره هاي مختلف فوق ليسانس و دكتري دارد به نام دانشكده مطالعات و تحقيقات عالي خوانده مي شود كه يكي از شعبه هاي آن بخش مؤسسه مطالعات اسلامي است كه در سال 1952 ميلادي با كوشش پروفسور ويلفرد كانتول اسميث تأسيس شده است.

دانشجويان اين مؤسسه موظف اند كه در گرايش هاي چهارگانه: تاريخ اسلام، سازمانها و نهادهاي اسلامي ، انديشه اسلامي (فلسفه و منطق و كلام و عرفان) و اسلام در دوره هاي جديد كشورهاي اسلامي به تحصيل بپردازند و با تحرير رساله اي تحقيقي به اخذ درجه فوق ليسانس و دكتري نائل آيند.

در اين مؤسسه استاداني از كشورهاي غربي و همچنين از كشورهاي اسلامي به تدريس پرداخته و نيز دانشجوياني از اقطار مختلف عالم خاصه كشورهاي اسلامي از اين مؤسسه فارغ التحصيل شده اند كه تعداد آنان بالغ بر بيش از چهارصد و شصت تن مي شود كه هم اكنون در دانشگاههای مختلف جهان مشغول تدريس مباحث مختلف فرهنگ و تمدن و علوم اسلامي هستند.

دکتر مهدي محقق به مناسبت سابقه دو سال تدريس كه در سالهاي 1340 تا 1342 در دانشكده مطالعات شرقي و افريقائي دانشگاه لندن (SOAS) داشت، در سال 1344 از طرف دانشگاه تهران براي تدريس زبان و ادب فارسي به آن مؤسسه اعزام گشت و در طي سه سال اقامت خود در كانادا موفق شد كه توجه استادان و دانشجويان مؤسسه را به فلسفه و كلام و عرفان و اصول فقه شيعي كه تا آن وقت در آن ديار ناشناخته مانده بود جلب كند و خود بتدريس اين علوم بپردازد.

وی با همكاري پروفسور توشي هيكو ايزوتسو نشر مجموعه ای از متون فلسفي و كلامي و عرفاني را تحت عنوان «سلسله دانش ايراني» پايه ريزي كرد.سپس اين همكاري علمي را به تهران منتقل ساخت.

پروفسور چارلزآدامز رئيس مؤسسة مطالعات اسلامي جهت تمركز اين فعاليتهاي مشترك توانست موافقت هيأت امناي دانشگاه مك گيل را براي تأسيس شعبه اي از مؤسسه در تهران اخذ كند و سپس با موافقت وزارت امور خارجه ايران و وزارت علوم و آموزش عالي اين شعبه در تاريخ 14 ديماه 1347 مصادف با 4 ژانويه 1969 طي مراسمي با سخنراني آقايان، پروفسور فضل الله رضا (رئيس دانشگاه تهران)، دكتر عبدالله فريار (معاون وزارت علوم و آموزش عالي) و دكتر سيد حسين نصر (رئيس دانشكده ادبيات و علوم انساني) از طرف ايران، و آقايان، جناب كريستوفر ابرتز (سفير كشور كانادا در ايران)، پروفسور استانلي فراست (رئيس دانشكده مطالعات و تحقيقات عالي دانشگاه مك گيل) و پروفسور چارلز آدامز (رئيس مؤسسه مطالعات اسلامي آن دانشگاه از طرف كانادا) در تالار فردوسي دانشكده ادبيات دانشگاه تهران افتتاح گرديد.

مؤسسه تهران سپس فعاليت خود را در بنائي كهن واقع در خيابان خارك شماره 75 آغاز كرد و آقايان پروفسور ايزوتسو (استاد فلسفه اسلامي) و دكتر هرمان لندلت(استاد تصوف اسلامي) در پايه ريزي و شكل گيري آن همکاری و ياري كردند.

هزينه اين مؤسسه از سال 1347 تا سال 1350 از طرف دانشگاه مك گيل تأمين مي شد و سپس در اين سال به جهت مضيقه هائي كه براي آن دانشگاه در نتيجة اختلاف فرانسوي زبانها و انگليسي زبانها در ايالت كبك فراهم آمده بود كمك آن دانشگاه قطع گرديد و مؤسسه در آستانة تعطيل و انحلال قرار گرفت.

دكتر سيد حسين نصر طي نامه اي به رئيس دانشگاه تهران با تاكيد بر اينكه «اين مؤسسه يكي از مهمترين مراكز موجود از براي معرفي فلسفة اسلامي مخصوصاً فلسفة مخصوص ايران در قرون اخير است» درخواست كرد كه دانشگاه تهران سالانه صد و پنجاه هزار تومان كه معادل بيست هزار دلار آن زمان بود به مؤسسه كمك كند و در برابر نام و نشان دانشگاه تهران همپايه با نام و نشان دانشگاه مك گيل در انتشارات و مكاتبات قرار گيرد و نيز مؤسسه استادان و دانشجويان دانشگاه تهران را در فعاليت هاي علمي خود شركت دهد. مؤسسه ناچار براي صرفه جوئي جاي خود را به آپارتماني نود متري در چهار راه امير اكرم خيابان لبافي نژاد شماره 36 طبقه اول تغيير داد و با دشواريها و سختي ها كوشيد كه كوشش هاي علمي را ادامه دهد و نتيجة آن را به صورت كتاب منتشر سازد.

دانشگاه تهران از سال 1358 كمك خود را طي قراردادي به سالي چهارصد و پنجاه هزار تومان در سال افزايش داد ولي اين مبلغ تكافوی هزينه هاي علمي و اداري مؤسسه را نمي كرد و به جهت عدم توانائي بر افزودن مال الاجاره آپارتمان نود متري محل مؤسسه به حكم دادگاه درهای آن شكسته و اسباب و اثاثيه اش بيرون ريخته شد. و مؤسسه براي بار دوم در شرف تعطيلي و انحلال قرار گرفت.

تهران،خيابان انقلاب،ميان رازی و خارک،شماره1076،طبقه هفتم،صندوق پستی133-13145

© دانشگاه تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران-دانشگاه مك گیل، تهران، ایران، 1386